Rafels, Randen en Routes

'Dorp in zicht' als opvolger

Het project ‘Rafels, randen en routes’ stelde de ruimtelijke kwaliteit van dorpsgezichten aan de orde middels verkennend onderzoek naar mogelijkheden om de kwaliteit van ruimtelijke ontwikkelingen rond dorpen te verhogen. Met tentoonstelling, studie en debat is de bewustwording ten aanzien van de veranderingsprocessen van dorpsranden vergroot, zowel bij een breed als vakmatig publiek. Centraal stond een tentoonstelling van 24 november 2007 tot en met 20 januari 2008, rond de dorpsgezichten van Goor, De Lutte, Heino, Willemsoord en Zwartsluis in Museum De Fundatie (Kasteel Het Nijenhuis) in Heino.

Via partner Kunst & Cultuur Overijssel heeft het project in 2009 een vervolg gekregen als 'Dorp in zicht'. Doel: inwoners en betrokkenen van een aantal dorpen en stadjes in Overijssel betrekken bij de ruimtelijke kwaliteit van hun omgeving.
Dorp in Zicht biedt bewoners en omwonenden de gelegenheid op zoek te gaan naar het karakter en de kwaliteiten van hun eigen dorps- of stadsrand. Meer informatie op: www.dorpinzicht.nl.

Terugblik op Rafels Randen en Routes:
De verscheidenheid en ‘eigen-aardigheid’ van dorpen is een belangrijke ruimtelijke kwaliteit van de provincie Overijssel. Verschillen in regionale of lokale identiteit, ondergrond, de nabijheid van doorgaande wegen of recreatie- en natuurcomplexen hebben in de loop van de geschiedenis geleid tot veel variatie in aard en omvang van dorpen. Maar die ‘eigen-aardigheid’ staat onder druk door gelijkvormige dorpsuitbreidingen met als kenmerk: een monofunctioneel karakter (woningen of bedrijven), fors gebouwde volumes op kleine kavels en een krap bemeten openbare ruimte. Doordat veel uitbreidingen geen relatie leggen met het bestaande of aangrenzende landschap vormen ze een barrière tussen dorp en landschap. Waar zijn de informele routes en gebruiksvormen, de onverwachte doorkijken en losse rafelranden gebleven die het dorpsgezicht kenmerken? Zo blijven in de huidige praktijk van dorpsgroei en herstructurering kansen liggen.

AtelierOverijssel wilde die kansen van het dorpsgezicht opsporen en elk dorp zijn eigen karakter opnieuw laten uitvinden en vitaliseren. Eigenheid van een dorp kan ervoor zorgen dat je je er thuis voelt. Variatie van dorpsgezichten is van grote invloed op het karakter en de beleving van de Overijsselse landschappen. Tegelijk kunnen de groei en het veranderende uiterlijk ook een middel zijn om het landschap te vitaliseren.

Ruimtelijke kwaliteit

Het AtelierOverijssel-project stelt de ruimtelijke kwaliteit van het dorpsgezicht aan de orde met een verkennend onderzoek naar mogelijkheden om de kwaliteit van ruimtelijke ontwikkelingen bij dorpen te verhogen. Doel is te ontdekken hoe het gat tussen algemene kwaliteitsuitgangspunten op provinciaal schaalniveau en de concrete uitvoeringspraktijk op gemeentelijk niveau overbrugd kan worden. Om de kwaliteit van toekomstige dorpsuitbreidingen en herstructureringen te stimuleren, presenteert AtelierOverijssel het project ‘Rafels, randen en routes’. Met een tentoonstelling, publicatie en debatten wordt aandacht gevraagd voor de mogelijkheden voor een goed doordachte en evenwichtige groei van dorpen.

In de tentoonstelling zijn het karakter en de dynamiek van dorpsgezichten door de eeuwen heen zichtbaar gemaakt aan de hand van schilderijen, historische én actuele foto’s en kaartmateriaal. Ook hebben onderzoekers, ontwerpers en kunstenaars een serie verkenningen gedaan naar de toekomstige kwaliteit en praktijk van dorpsuitbreiding en herstructurering. ‘‘Rafels, randen  en routes’’ combineerde zo historisch en actueel beeldmateriaal, aangevuld met registraties van de actuele situatie én een aantal toekomstvisies. De tentoonstelling vestigde daarmee op een visueel aantrekkelijke en prikkelende manier de aandacht op de historische, huidige en toekomstige kwaliteit van dorpsgezichten. 

Debatten

In januari 2008 zijn in het kader van de tentoonstelling een aantal debatten gehouden. De inhoud van de tentoonstelling en de resultaten van de onderzoeken vormden de input voor een reeks gesprekken over de praktijk van de dorpsvernieuwing in Overijssel. Centrale vraag: hoe is de ruimtelijke kwaliteit van het dorpsgezicht te verbeteren. In de discussie die AtelierOverijssel met het project ‘Rafels, randen en routes’ aanmoedigt, moet ook antwoord gevonden worden op de vraag hoe alternatieven daadwerkelijk kunnen landen in de praktijk. Welke middelen of instanties moeten daarbij gestimuleerd of juist afgeremd worden? 

Bij de tentoonstelling is een catalogus verschenen. Begin 2008 heeft AtelierOverijssel ter completering daarvan een laatste werkschrift uitgebracht. Hierin staan het verslag van de debatten en de conclusies die AtelierOverijssel aan het gehele project verbindt.

De tentoonstelling ‘Rafels, randen en routes’ is gefinancierd door de Provincie Overijssel.

Lees verder over de vijf dorpsgezichten >>
Meer over de tentoonstelling >>
Download het afrondende epiloog (PDF, 9MB) >>
Download de flyer (PDF, 1MB) >>
Persmateriaal over dit project >>

Expositie in de media, o.a:
Bekijk een item op RTV Oost >>
Bekijk een item van RTV Raalte >>
Artikel in NRC, 15 januari 2008, PDF >>